— -فایل منابع علمی مقاله-منابع تحقیق-375)

آفریدگاری که خویشتن را به ما شناساند و درهای علم را بر ما گشود
و عمری و فرصتی عطا فرمود تا بدان، بنده ضعیف خویش را در طریق علم و معرفت بیازماید.
همچنین شایسته است از اساتید فرهیخته و فرزانه، جناب آقایان : دکتر محمد حسن حسنی و دکتر سید
محمود مجیدی که با کرامتی چون خورشید ، سرزمین دل را روشنی بخشیدند وگلشن سرای علم و دانش
را با راهنمایی های کار ساز و سازنده ، بارور ساختند تقدیر و تشکر نمایم.
چکیده
هر نقش اجتماعی با توجه به عرف،سنتها ،عقا ید،رفتارها و نیازهای اجتماعی شکل می گیرد. نقش پلیس نیز به همین اساس شکل گرفته و البته ویژگی نظامندی و سازماندهی بدان افزوده است.پلیس به حکم وظیفه خود امر جلوگیری از ارتکاب جرایم،دستگیری مجرمان،جلوگیری از امحای آثار جرم،وحمایت های مقدماتی از بزه دیدگان را بر عهده دارد.اقدامات این ارگان بیشتر جنبه فیزیکی و محسوس دارد و سالهاست که مردم با وظایف و نحوه فعالیت آن خو گرفته اند.
پلیس سازمان امنیتی- انتظامی است که در تمام کشورها، از جمله، وظیفه پیشگیری از جرایم را بر عهده داردوبیشتراولین نماینده عدالت کیفری است که با شهروندان در ارتباط می باشد.به همین دلیل نوع برخورد پلیس با مردم درشکل گیری طرز تلقی صحیح یا اشتباه از نظام امنیت شهری واجد اهمیت سیاسی است. اعضای پلیس افراد آموزش دیده و ورزیده ای هستندکه پیشگیری از جرایم می نمایند.در مقام وظایف،پلیس،اقدامات زیر را انجام می دهد که به طور مستقیم یا غیر مستقیم در پیشگیری از جرایم مؤثر است.
حمایت از بزه دیدگان بالقوه جرایم، ایجاد احساس امنیت عمومی از طریق حضور در سطح شهر و اماکنی که احتمال وقوع جرم در آن وجود دارد،دریافت گزارش هایی راجع به ارتکاب یا احتمال ارتکاب جرایم، حضور در صحنه های جرم یامحتمل به بزهکاری، ارائه خدمات مشاوره و راهنمایی به شهروندان در زمینه های امنیتی و پیشگیری از جرایم،ارائه برنامه ها و طرح های امن سازی محله ها و محیط های خاص شهری در مقابل مجرمان حرفه ایی،ارائه پیشنهادات علمی و سازنده برای اصلاح ساختارهای جرم خیز و تصویب قوانین متناسب به مقامات ذی صلاح،تهیه آمار جرایم اعم از شروع به جرم ،جرایم تام،عقیم و محال به تقکیک جرایم علیه اشخاص اموال و امنیت.
البته در کشورهای مختلف اختیارات پلیس دارای محدودیت های معین و گسترده تر از نهاد مشابه آن در سایر کشورها می باشد.همین امر منجر به آن شده تا تفاسیر متعددی از مفهوم پلیس ارائه شده و گاه بتوان آن را به مفهوم مجموعه سازمانی مقابله و مبارزه با جرایم محسوب داشت که در این صورت شامل سازمان قضایی و دادگستری نیز خواهد بود.
کلید واژه ها : پلیس،پیشگیری، انواع پیشگیری، نقش پلیس درپیشگیری وضعی واجتماعی.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده
مقدمه ..................................................................................................................................................................................1 الف) بیان مسئله ...............................................................................................................................................................1 ب) سوالات تحقیق ...........................................................................................................................................................2 پ) فرضیه های تحقیق ...................................................................................................................................................3 ج) اهداف و کاربردهای تحقیق ......................................................................................................................................4 ح) روش تحقیق ................................................................................................................................................................4 خ) ساختار و پلان تحقیق ...............................................................................................................................................5 بخش نخست : پلیس و پیشگیری از جرم فصل اول :پلیس ...................................................................................................................................................7 مبحث اول :مفهوم و ساختار پلیس .............................................................................................................7 گفتار اول : تعریف پلیس .........................................................................................................................................7 گفتار دوم : ساختارپلیس ......................................................................................................................................11 بند اول : پلیس اداری و قضایی ...........................................................................................................................11 الف: پلیس اداری ........................................................................................................................................................11 ب: پلیس قضایی .........................................................................................................................................................13 بند دوم : پلیس تخصصی و عمومی ....................................................................................................................15 مبحث دوم : نقش و وظایف پلیس در قبال جرم .............................................................................17 گفتار اول : اقدامات پیشگیرانه ...........................................................................................................................19 گفتار دوم : اقدامات قضایی .................................................................................................................................20 بند اول : اقدامات ناظر به کشف جرم ...............................................................................................................21 الف : مفهوم کشف جرم ............................................................................................................................................21 ب: اقدامات پلیس در جرائم مشهود........................................................................................................................22 پ: اقدامات پلیس در جرائم غیرمشهود ...............................................................................................................23 بنددوم : اقدامات ناظر به حفظ صحنه و آثار و دلایل جرم ...................................................................24 الف: حفظ صحنه و معاینه محل . ...........................................................................................................................25 ب: ضبط آلات و ادوات جرم ...................................................................................................................................29 بند سوم : جلوگیری از فرار، مخفی شدن ویا تبانی متهم .......................................................................31 بند چهارم : اقدامات ناظر به تحقیق ، بازجویی ،جمع آوری ادله و اعلام گزارش جرم به مراجع قضایی .............................................................................................................................................................................33 الف: تحقیقات محلی ...................................................................................................................................................33 ب: تفتیش منزل، اماکن و اشیا ................................................................................................................................34 پ: بازجویی مقدماتی ...................................................................................................................................................35 ت: اقدامات ناظر به تکمیل پرونده و اجرای تصمیمات قضایی ........................................................................36 فصل دوم : پیشگیری از جرم ..............................................................................................................40 مبحث اول : تعریف پیشگیری ....................................................................................................................40 گفتار اول : معنی لغوی پیشگیری ...................................................................................................................43 گفتار دوم : مفهوم اصطلاحی و جرم شناسی پیشگیری .........................................................................44 مبحث دوم : انواع پیشگیری از جرم ......................................................................................................48 گفتار اول : انواع پیشگیری از حیث رویکرد ..................................................................................................50 بند اول : پیشگیری واکنشی یا کیفری (Penal Prevention) ....................................................50 الف : پیشگیری کیفری عام (Common Prevention) .....................................................................51 ب : پیشگیری کیفری خاص (Special Prevention) ............................................................................52 بند دوم : پیشگیری کنشی یا غیر کیفری (Non Penal Prevention) ....................................54 الف : پیشگیری وضعی (Situational Prevention) ............................................................................56 ب : پیشگیری اجتماعی (....Social Preventio.........................................................................................61 گفتار دوم : انواع پیشگیری از حیث نحوه عمل ..........................................................................................63 بند اول : پیشگیری فعال (Active Prevention) ...............................................................................63 بند دوم : پیشگیری انفعالی (Shame Prevention) ........................................................................63 گفتار سوم : انواع پیشگیری از حیث سطوح اجرایی .................................................................................64 بند اول : پیشگیری اولیه یا نخستین (Primary Prevention) .....................................................64 بند دوم : پیشگیری ثانویه یا دومین (Secondary Prevention) .............................................64 بند سوم : پیشگیری ثالث یا سومین (Tertiary Prevention) ......................................................65 بخش دوم : نقش پلیس در پیشگیری وضعی و اجتماعی فصل اول : نقش پلیس در پیشگیری وضعی .........................................................................67 مبحث اول : دشوار ساختن ارتکاب جرم .............................................................................................68 گفتار اول : شناسایی آماج های جرم .................................................................................................................69 گفتار دوم : کاهش آماج های جرم و جاذبه های آن .............................................................................70 گفتارسوم : حذف و کنترل آلات و ادوات جرم ............................................................................................74 گفتارچهارم : دادن آموزش وهشدار عمومی ...................................................................................................74 مبحث دوم : افزایش خطر ارتکاب جرم ................................................................................................75 گفتار اول : مراقبت های رسمی .........................................................................................................................76 گفتار دوم : مراقبت های غیر رسمی ................................................................................................................77 گفتار سوم: مراقبت های طبیعی .....................................................................................................................77 فصل دوم : نقش پلیس در پیشگیری اجتماعی .................................................................78 مبحث اول : ضرورت و گونه های پیشگیری اجتماعی ...............................................................78 گفتار اول : ضرورت توجه پلیس به پیشگیری اجتماعی .........................................................................80 گفتار دوم : گونه های پیشگیری اجتماعی ....................................................................................................81 مبحث دوم : نقش پلیس در گونه های پیشگیری اجتماعی ....................................................84 گفتار اول : مشارکت در سیاست های توسعه اجتماعی ..........................................................................84 بند اول: مشارکت پلیس در شوراهای پیشگیری از جرم(فرانسه) ...................................................85 بنددوم: محله ای با خانه های امن تر )لی سستر شایر انگلستان) ................................................86 بند سوم : افسران پشتیبان جامعه (انگلستان) ........................................................................................87 بند چهارم : پلیس و تشکیلات چند عاملی پیشگیری از جرم ...............................................................89 بند پنجم: تأسیس اداره »جوانان، مرکز توجه پلیس مردمی« ...........................................................89 گفتار دوم: پلیس و پیشگیری از جرم از طریق تمرکز بر نهادهای اجتماعی ...........................90 مبحث سوم: پلیس و پیشگیری از جرم از طریق مدارس ...................................................92 گفتار اول : رویکردهای موجود در زمینه مداخلات پیشگیرانۀ پلیس درمدارس .......................93 گفتار دوم: الگوهای موجود در زمینه اقدام پلیس در مدارس ..........................................................95 الف: الگوی پلیس مدرسه .......................................................................................................................................96 ب: فعالیت ماموران پلیس به عنوان آموزش دهنده ............................................................................................96 پ: الگوی همکاری جامع پلیس و مدرسه ..........................................................................................................97 گفتار سوم: پلیس وپیشگیری از طریق اقدام در مورد گروه های در معرض خطر ..................98 الف: اقدامات پیشگیرانه پلیس در مورد بزه دیدگی زنان ..................................................................................98 1- مبارزه با خشونت علیه زنان ................................................................................................................................99 2- تشکیل پلیس زن ................................................................................................................................................100 ب: پیشگیری از جرم در میان اطفال ونوجوانان .............................................................................................101 1- تشکیل پلیس اطفال ........................................................................................ ..............................................101 2- برنامه گروه های آموزش مردمی پلیس در پیشگیری از بزهکاری اطفال و نوجوانان .........................103 پ: اقدامات اجرایی پلیس در پیشگیری از بزهکاری اطفال ونوجوانان ........................................................104 1- نظارت اخلاقی و باندهای نوجوانان (بروکسل، بلژیک) . ..............................................................................104 2- تمرکز بر نوجوانان (شهر بوستون، ایالت ماساچوست ، آمریکا) ................................................................105 3- میانجی گری و عدالت ترمیمی (تاسمانیا ، استرالیا) .....................................................................................106 4- ابزارهایی برای حل تقابل با جوانان (ایالت کبک، کانادا) ............................................................................107 5- پروژۀ سگ سورتمه (کپنهاک ، دانمارک) ......................................................................................................108 6- سرقت از فروشگاه و مسئولیت بزهکار (میلتون کینز ، انگلستان) ............................................................108 7- مراکز تفریحی: محل گفتگو (فرانسه) ...........................................................................................................109 8- حامیان نوجوانان (فرانسه) ................................................................................................................................110 9- خرابکاری و مسئولیت (هلند) ......................................................................................... ............................ 112 10- مشارکت چندجانبه برای پیشگیری از بزهکاری اطفال (انگلستان) ...................................................... 112 ت: پیشگیری از بزه دیدگی اقلیت های قومی و نژادی ....................................................................................114 گفتار چهارم : پیشگیری از جرم از طریق بکارگیری راهبرد پلیس جامعه محور ...................115 بند اول : مراقبت همسایگی................................................................................................................................116 بند دوم : کسب اطلاعات ازسطح جامعه از طریق افزایش تماس پلیس با مردم .......................117 بند سوم : اطلاع رسانی به جامعه در مورد جرم ...................................................................................119 بند چهارم : افزایش مقبولیت پلیس ...............................................................................................................119 نتیجه گیری ................................................................................................................................................................123 پیشنهادها.....................................................................................................................................................................124منابع و ماخذ
الف - کتاب ها ............................................................................................................................................................127 ب – مقالات ................................................................................................................................................................129 پ - منابع علمی مقاله-منابع تحقیق ها ......................................................................................................................................................131 ت - منابع لاتین ........................................................................................................................................................132 ج - سایت های اینترنتی .........................................................................................................................................134 چکیده انگلیسی ......................................................................................................................................................135
علایم اختصاری
ق.ا. .................................................................................................................................................................. قانون اساسی
ق.ن.ا. .................................................................................................................................................قانون نیروی انتظامی
ق.م.ا. ............................................................................................................................................... قانون مجازات اسلامی
ق.آ.د.ک. ................................................................................................................................قانون آیین دادرسی کیفری
ق.آ.د.د.ع.ا. .....................................................................................قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی وانقلاب
رک. .....................................................................................................................................................................رجوع کنید
نک. .........................................................................................................................................................................نگاه کنید
ج. ......................................................................................................................................................................................جلد
چ. .....................................................................................................................................................................................چاپ
ش. ................................................................................................................................................................................شماره
ص. ................................................................................................................................................................................صفحه
ibid. .............................................................................................................................................................................همان
مقدمه
الف) بیان مسئله
در این پژوهش با توجه به موضوع که عبارتست از بررسی نقش پلیس در پیشگیری از وقوع جرم (کیفری، غیر کیفری)، ابتدا به مفاهیم پلیس وپیشگیری وسپس به نقش پلیس در پیشگری وضعی واجتماعی می پردازیم:
کلمه « پلیس»1 به لحاظ لغوی از ریشه یونانی « پولی تیا »2 به معنای «شهر و اداره امور شهر» مشتق شده و در قرن چهاردهم میلادی به «پلیسی» و سپس در قرن پانزدهم به «پلیس» تغییر نام یافت که مفهوم آن«قاعده وقانون اداره شهر و مقررات لازم برای استقرار نظم در شهرها» است. در قرون هجدهم و نوزدهم میلادی، مفهوم و کاربرد واژه پلیس شکل محدودتری داشت ؛ اما این اصطلاح امروزه بیشتر برای توصیف نیروی اجتماعی شهری، که حفظ نظم عمومی و اجرای قانون را برای پیشگیری از جرایم، مجازات بزهکاران و کشف جرایم بر عهده دارد مورد استفاده قرار می گیرد. 3
از میان وظایفی که برای پلیس عنوان شد، وظیفه ای که بیشتر به موضوع آموزش حقوق بشر ارتباط پیدا می کند، وظیفه پیشگیری از وقوع جرم است.
در واقع موضوع نقش پلیس در آموزش حقوق بشر به طور عمده در چارچوب وظیفه پیشگیری از وقوع جرم قابل تصور است ؛ وظیفه ای که امروزه مورد توجه متخصصان علوم جرم شناسی می باشد.
پیشگیری4 از نظر لغوی به معنای «جلوگیری و دفع» و پیشگیری کردن به معنای «مانع شدن» بکار رفته است.پیشگیری در جرم شناسی یعنی جلوگیری از بزهکاری با شیوه های گوناگون که بیرون از نظام کیفری به کار می روند یعنی اساس آن در تدابیر کنشی (غیر کیفری) است.
امروزه نیروی پلیس درکشورهای پیشرفته،دوره اقتدارگرایی خود را پشت سر نهاده و وارد دوره جامعه‌گرایی شده، در این دوره پلیس در جهت برقراری یک رابطه نزدیک با افراد جامعه حرکت می‌نماید، از این رو نیروی پلیس تعامل نزدیکی با افراد جامعه دارد؛ به آموزش و آگاه سازی آنان می‌پردازد و ایشان را در حل و فصل منازعات و اختلافات محلی یاری می‌دهد. طبق این رویکرد، پلیس بایستی همواره در دسترس مردم، همجوار با مردم و در تماس مستقیم و مستمر با شهروندان و مسائل آنان باشد. پلیس می‌تواند با آگاهی از واقعیت‌های جامعه شناختی اقدام به برنامه‌ریزی جهت پیشگیری از جرم نماید. راهبرد اساسی پلیس، مشورت و رایزنی منظم و نظام‌مند با جامعه و تشکل‌های مردمی و اتخاذ تدابیر مناسب محلی برای پیشگیری از جرم در محله‌های جرم‌زا است.
بنابراین نقش پلیس در پیشگیری از جرم تنها به تحقق اهداف پیشگیری وضعی نظیر نظارت بر اماکن جرم‌زا، تقویت آماج جرم و حفظ نظم منحصر نمی‌گردد بلکه امروزه با پیدایش دوره جامعه‌گرایی و مفهوم پلیس محلی، بر نقش این نهاد رسمی در تحقق اهداف پیشگیری اجتماعی اعم از آموزش، آگاه‌سازی و میانجی گری در اختلافات محلی تأکید گردیده است.
پیشگیری اجتماعی شامل اقداماتی است که درصدد تاثیر گذاری بر عوامل موثر بر ارتکاب جرم می‌باشد و عمدتاً بر تغییر محیط‌های اجتماعی و انگیزه‌های مجرمانه متمرکز می‌شود. در پیشگیری اجتماعی تاکید و تمرکز بر عوامل اجتماعی موثر در تکوین جرم است. این پیشگیری می‌کوشد تا با دستکاری و تغییر محیط و عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و.. ریشه‌های جرم را بخشکاند. مدل پیشگیری اجتماعی تاکید زیادی بر «دلایل ریشه‌ای» جرم دارد.
ب) سوالات تحقیق
1. وظایف پلیس در قبال جرم چیست ؟
2. نقش پلیس درپیشگیری وضعی واجتماعی چه می تواند باشد؟
پ) فرضیه های تحقیق

دانلود پایان نامه ارشد- مقاله تحقیق

 برای دانلود فایل کامل به سایت منبع مراجعه کنید  : homatez.com

یا برای دیدن قسمت های دیگر این موضوع در سایت ما کلمه کلیدی را وارد کنید :

 

1. کارکرد پلیس در طول تاریخ حیات خود از وضعیت یکسانی برخوردار نبوده و هم اکنون نیز پلیس ها در کشورهای گوناگون بعضاً وظایف یکسانی ندارند. این امر تا حد زیادی وابسته به نوع رژیم سیاسی، ارزش ها، هنجارها، تهدیدها و قوانین حاکم بر هر کشور است. (به طور مثال، در ایران یکی از کارکردهای پلیس به استناد بند «د» ماده (8) قانون استخدامی ناجا، پیشگیری از جرم می باشد. در همین راستا، پلیس با طیفی از مداخلات پیشگیرانه اعم از: انتظامی، وضعی و اجتماعی رو به رو می باشد که در بخش اجتماعی آن نیز ارتباط و تعامل با مدارس و دانش آموزان از ویژگی خاصی برخوردار است.
2. نقش پلیس در همۀ گونه های پیشگیری به یک میزان نیست. مهم ترین و مؤثرترین نقش پلیس در پیشگیری وضعی با اعمال مراقبت های رسمی و افزایش خطر ارتکاب جرم برای مجرمین ایفا می شود.پیشگیری وضعی مبتنی بر تغییر وضعیت های قبل از وقوع جرم است که با تجربه تحدید فرصت های ارتکاب جرم و یا مشکل ترکردن تحقق این فرصت ها برای مجرمین بالقوه سعی دارد شرایط را به
گونه ای ایجاد نماید که پاسخ شخص به آن موقعیت، ارتکاب رفتار مجرمانه نباشد یا دست کم چنین پاسخ هایی تقلیل یابند.
در برنامه ریزی اجرایی پیشگیری وضعی معمولاً سه اقدام زیر انجام می شود:
الف)دشوار ساختن ارتکاب جرم؛
ب) افزایش خطر ارتکاب جرم؛
ج)کاهش آماج های جرم وجاذبه های آن.
تمرکز پلیس بر رویکردهای وضعی در زمینۀ پیشگیری از جرم موجب غلبۀ تفکرِ فرهنگ کنترل وواکنش های سرکوب گر و قهری نسبت به بزهکاران و در نتیجه کمرنگ شدن پیشگیری اجتماعی در سیاست حاکم بر پیشگیری پلیسی خواهد شد. در حالی که در پیشگیری اجتماعی بر خلاف پیشگیری وضعی به دنبال پیشگیری از جرم از طریق تحول اجتماعی به جای تغییر در محیط فیزیکی هستیم و از طریق تغییر شرایط اجتماعی به دنبال کاهش رفتار مجرمانه هستیم.
ج) اهداف و کاربردهای تحقیق
اهداف پژوهش را می توان درموارد ذیل خلاصه نمود:
1. بررسی سازمان پلیس ومسئله پیشگیری ازجرم؛
2. بررسی نقش پلیس در پیشگیری وضعی واجتماعی.
ح) روش تحقیق
روش انجام پژوهش حاضر بصورت توصیفی وروش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه دوابزار آن فیش برداری است ومبنا ومعیار درتجزیه وتحلیل داده ها استنباط واستدلال می باشد.با استفاده از کلیه منابع کتابخانه ای حقیقت موضوع کشف ومورد تحلیل وبررسی قرار می گیرد.
خ) ساختار و پلان تحقیق
عنوان موضوع
چکیده
مقدمه
بخش اول – پلیس و پیشگیری از جرم
فصل اول – پلیس
فصل دوم – پیشگیری از جرم
بخش دوم - پلیس در پیشگیری وضعی
فصل اول - نقش پلیس در پیشگیری وضعی
فصل دوم - نقش پلیس در پیشگیری اجتماعی
نتیجه گیری وپیشنهاد
فهرست منابع ومآخذ
بخش نخست :
پلیس و پیشگیری از جرم
فصل اول : پلیس
فصل دوم : پیشگیری از جرم
فصل اول : پلیس
فصل حاضر در دومبحث ارائه شده است .درمبحث اول، گفتار اول ،مربوط به تعریف پلیس بوده ودرگفتار دوم ،ساختارپلیس ارائه شده است .درمبحث دوم نیز گفتار اول، مربوط به اقدامات پیشگیرانه بوده و در گفتار دوم ،اقدامات قضایی توضیح داده می شود.
مبحث اول : مفهوم و ساختار پلیس
دراین مبحث ما ابتدا به تعریف پلیس پرداخته وسپس به بررسی ساختار آن می پردازیم.
گفتار اول : تعریف پلیس
پلیسواژه ای فرانسوی است که از پولی تی، به معنای «شکلی ازحکومت یایک هیات سیاسی » گرفته شده است . کلمه «پلیس» به لحاظ لغوی از ریشه یونانی «پولی تیا » به معنای «شهر و اداره امور شهر» مشتق شده و در قرن چهاردهم میلادی به «پلیسی» و سپس در قرن پانزدهم به «پلیس» تغییر نام یافت که مفهوم آن «قاعده وقانون اداره شهر و مقررات لازم برای استقرار نظم در شهرها» است برخی نیز معتقدند واژه پلیس که از کلمه پولیس گرفته شده، به زمان اسکندر مقدونی وجانشینان آن برمی گردد.
درفرهنگ فارسی ، پلیس درمعنای «شهربانی ، نظمیه ، پاسبان» بکار رفته است.همچنین گاهی به «اداره شهربان»نیزپلیس اطلاق می شود.
درکناراین معانی گاهی پلیس درمعنای «مجموعه قواعدی که دولت برجامعه به منظور حفظ نظم وآرامش وامنیت کشور تحمیل می کند»بکار گرفته می شود .
درتعریف دیگری پلیس به معنای« حفظ نظم وآرامش کشور» و«سپاهی که نگهبان شهری است» تعریف شده است.
به اعتقاد دکتر کی نیا، پلیس عبارت است از «یک سازمان دولتی که ماموریتش حمایت از قانون اساسی ، جلوگیری ازتخطی ، تامین نظم عمومی وحفظ جان وناموس اشخاص است».
فرهنگ آریانپور پلیس را این گونه تعریف کرده است«پلیس یک سازمان اجتماعی است که عهده دار اجرای مقررات امنیت داخلی یک کشور واعمال قدرت قانونی برای حفظ امنیت وآرامش است». ماده 19ق آ. د .ک. مصوب 1290درتعریف ضابطین بیان می دارد که«ضابطین عدلیه عبارتند از مامورینی که مکلفند به تفتیش وکشف جرایم(خلاف جنحه جنایت)وبه اقداماتی که برای جلوگیری مرتکب یا متهم ازفراریا مخفی شدن موافق مقررات قانون باید به عمل آید».
علمای حقوق دربیان تعریف پلیس تعاریف مختلفی را ارائه داده اند. پروفسورفارلیک، بیان داشته اندکه پلیس عبارت است از: «یک سازمان دولتی که مأموریتش حمایت از قانون اساسی، جلوگیری از تخطی، تأمین نظم عمومی و حفظ مال و جان اشخاص می باشد».
ماکس وبر جامعه شناس مشهور آلمانی پلیس را جلوه قدرت مشروع و عقلانیت ابزاری دیوا نسالاری دولت برای استقرار نظم و امنیت در جامعه می داند.
در طول زمان، این واژه در مفاهیم مختلف به کار برده شده است . به عنوان مثال د ر فرانسه، سه مفهوم متفاوت برای کلمۀ پلیس ذکر شده است . مفهوم اول که مفهومی وسیع و در بر گیرندۀ کلیۀ رشته های حقوق است ، عبارت از مجموعه مقرراتی است که به وسیلۀ مقامات عمومی وضع و بر افراد جامعه تحمیل
می شود. مفهوم دوم که محدودتر است ، شامل وضع و اجرای مقررات مربوط به تأمین آسایش ، امنیت و
بهداشت عمومی است. مفهوم سوم پلیس که کاربرد وسیع تری پیدا کرده، به معنی سازمانی است که کارکنان آن وظیفۀ اجرای مقررات مربوط به آرامش و امنیت و بهداشت عمومی را بر عهده دارند.
در جامعۀ امریکا ، پلیس به عنوان سازمانی شناخته شده که به منظور برقراری نظم و امنیت ، جلوگیری از وقوع جرم ، کشف جرم ، دستگیری مجرمین و اجرای مجازات ایجاد شده است.
در ایتالیا ، پلیس را به عنوان سازمان مسئول حفظ نظم جامعه، حمایت از امنیت مالی وجانی شهروندان، الزام شهروندان به رعایت قانون و امدادرسانی در حوادث و بلایای عمومی می شناسند.
در ایران نیز واژۀ پلیس در مورد سازمان های شهربانی و ژاندارمری سابق استفاده شده و با ادغام سازمان های سابق و تشکیل نیروی انتظامی، این لفظ در مورد سازمان اخیرالذکر به کار برده می شود.
با توجه به تشکیلات جدید پلیس در ایران، تعریف زیر از پلیس قابل ارائه است:
"نیروی انتظامی سازمانی است مسلح که در تابعیت فرماندهی کل قوا و وابسته به وزارت کشور بوده و هدف از تشکیل آن استقرار نظم و امنیت و تامین آسایش عمومی و فردی و نگهبانی و پاسداری از دستاورد های انقلاب اسلامی در قلمرو کشور جمهوری اسلامی ایران است".
در قرون هجدهم و نوزدهم میلادی، مفهوم و کاربرد واژه پلیس شکل محدودتری داشت؛ اما این اصطلاح امروزه بیشتر برای توصیف نیروی اجتماعی شهری، که حفظ نظم عمومی و اجرای قانون را برای پیشگیری از جرایم، مجازات بزهکاران و کشف جرایم بر عهده دارد مورد استفاده قرار می گیرد.
نیروی پلیس در کشورهای مختلف حسب اقتضاء وابسته به سازمان ها و وزارت خانه هایی مانند: شهرداری، دادگستری، کشورو جاهای دیگر است. اما در ایران تحت عنوان «نیروی انتظامی» شناخته شده و سازمانی
است تحت تبعیت فرماندهی کل قوا و از طرفی وابسته به وزارت کشور که طبق قانون استخدامی مربوط، در زمره نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران به شمار می رود.
از منظر جامعه، پلیس سازمانی برای حل مشکلات بشری، حراست و نگهبانی از امنیت، برقراری نظم ومجازات متخلفان است.
دستگیری متخلفان و قانون شکنان، ارائه خدمات اجتماعی و امنیتی مثل: برقراری نظم در رفت و آمد شهری و حضور به موقع در مواقع بروز خطر در سطح شهر نیز اجزای تعریف جرم شناسان از پلیس را تشکیل می دهد. همچنین از نگاه دولت گرایان، پلیس جلوه اقتدار یک نظام سیاسی و مرجعیت و استقلال آن در عرصه جامعه می باشد.
از یک چشم انداز دیگر، پلیس دستگاهی است که شرایط را برای همکاری میان دولت و حوزه عمومی فراهم می کند. بنابراین پلیس، نقشی مضاعف دارد؛ زیرا از یک سو نیروی دولتی اجبار آمیز است که قدرت مشروع اجبار فیزیکی را به صورت قانونی در اختیار دارد و از سوی دیگر یک نیروی مدنی است که هیچ فاصله ای میان او و مردم از این حیث وجود ندارد. کارکرد و عمل پلیس چون زمانمند و تکرار شونده است، یک فعالیت نهادی محسوب می شود.
گفتار دوم : ساختارپلیس
دراصطلاح اداری – حقوقی، پلیس را به اداریو پلیس قضاییتقسیم می کنند. پلیس اداری یا تأمینی، عهده دار پیشگیری از ارتکاب جرائم و جلوگیری ازبی نظمی و اغتشاش در سطح شهرهاست و مداخله پلیس قضایی اصولاً به مرحله پس از، وقوع جرم اختصاص دارد.
مبنای تقسیم بندی پلیس، به پلیس اداری و پلیس قضایی، ماهیت اقدامات پلیس در جامعه است.پلیس اداری بخشی از سازمان پلیس هر کشور است که انجام وظایف مربوط به برقراری نظم و جلوگیری از وقوع جرم و بی نظمی در جامعه را بر عهده دارد.
پلیس قضایی به معنی سازمانی است که وظایف مربوط به کشف جرم وجمع آوری دلایل و دستگیری مجرمان را بر عهده دارد.در واقع، وظایف پلیس قضایی پس از وقوع جرم شروع می شود.البته گاهی عملیات پلیس قضایی و پلیس اداری بایکدیگر مرز مشترک دارند.
بند اول : پلیس اداری و قضایی
الف : پلیس اداری
پلیس اداری در دو مفهوم به کار برده می شود.یک مفهوم آن که کلی تر است، به معنی هر نوع نظارت و مداخله ای است که دولت از طریق وضع آیین نامه ها و مقررات برای حفظ نظم عمومی و فعالیت افراد در جامعه به عمل می آورد.
مفهوم جزئی تر پلیس اداری به معنی بخشی از سازمان پلیس هر کشور است که انجام وظایف مربوط به برقراری و حفظ نظم و جلوگیری از وقوع جرم و بی نظمی در جامعه را بر عهده دارد.
از پلیس اداری به عنوان پلیس انتظامی یا پلیس پیشگیری یا پلیس احتیاطی هم نام برده شده است.تمام مساعی پلیس اداری صرف پیشگیری از وقوع جرم می شود و در واقع با شروع جرم، وظایف پلیس اداری خاتمه یافته تلقی شده و پلیس قضایی وارد صحنه می شود.پلیس اداری دارای وظایفی است.وظایف پلیس اداری، عرفا به وظایفی اطلاق می‏شود که بیشتر جنبه خدماتی دارد؛ مثلاً اموری چون صدور گذرنامه، گواهینامه رانندگی، پروانه اماکن عمومی و... لیکن چنین به نظر می‏رسد که پیشگیری از وقوع جرم، قسمت عمده وظایف پلیس اداری را تشکیل دهد.
پلیس در همه کشورهای جهان، دارای دو وظیفه عمده«اداری» و «قضایی» است.چنانچه این دو وظیفه را صددرصد وظایف بدانیم، اگر هشتاد درصد آن را برای وظیفه پلیس اداری منظور نماییم، کلمه‏ای به اغراق نگفته‏ایم و شاید حق مطلب، بیش از این باشد؛ زیرا اگر پلیس، وظیفه اداری را به نحو احسن انجام دهد، ندرتا به امور پلیس قضایی مشغول خواهد شد.علت تقدم وظیفه پلیس اداری، این است که تمامی تلاش مأموران انتظامی باید صرف انتظام امور جامعه و پیشگیری از وقوع جرم شود وشعار«پیشگیری بهتر ازدرمان است»،نه‏تنهادرامورپزشکی،بلکه دربرقراری امنیت نیز مصداق دارد.
یک ضابطِ وظیفه‏شناس، با تسلّط و احاطه بر حوزه استحفاظی مربوط که مسلما با شناخت کامل شرایط جغرافیایی، انسانی، اجتماعی و اقتصادی، میسّر است، می‏تواند مانع بروز بسیاری از جرایم متداول گردد. یک مأمور باهوش انتظامی ، به محض ورود عنصری خطاکار، اقدامات لازم را برای کنترل وی به کار می بندد و با تذکرات و هشدارهای لازم، اهالی منطقه را به وجود امنیتی کامل امیدوار می‏سازد.
یک فرمانده ی پاسگاه خوش‏فکر ، می‏تواند از بروز نزاع های دسته‏جمعی ، سرقت ، کلاهبرداری ، قتل و....
جلوگیری کند و این مهم انجام نمی‏شود، مگر این که او به صورت فردی متحرک، جست‏وجوگر و پویا، همواره نقاط حساس منطقه استحفاظی را در کنترل داشته باشد. حتی اگر وسایل نقلیه هم در اختیارش نباشد، با حضور متناوب در مناطق حساس و از بین بردن زمینه‏های وقوع جرم، ضریب امنیتی جامعه را بالا ببرد. اهمیت پلیس اداری، از آن جا آشکار می‏شود که پس از وقوع جرم، هر اندازه که در دستگیری مجرم تسریع شود و به دستگاه عدالت تسلیم گردد، خواه‏ناخواه، امنیت دچار تزلزل می‏شود و تا آثار وقوع جرم از ذهن مردم پاک شود، مدت زیادی طول خواهد کشید. متأسفانه مردم نیز در شاخ و برگ دادن به حوادث، مؤثرند و در بعضی مواقع، با اغراق و گزافه‏گویی، به وحشت عمومی افزوده، امور جاری را مختل می‏سازند وچه‏بسا در این رهگذر، عده‏ای که همواره منتظر چنین وقایعی هستند، با تهدید مردم به تکرار این حوادث، به سوء استفاده بپردازند.
ب : پلیس قضایی
لایحه قانونی تشکیل پلیس قضایی اولین بار در سال ۱۳۵۹ در ۹ ماده و ۴ تبصره تصویب شد، قرار بر این بود که پلیس قضایی از بین افسران و افراد پلیس و ژاندارمری و سایر ضابطین یا کارکنان دادگستری یا افراد دیگری که صلاحیت لازم را داشته‌باشند انتخاب یا استخدام شوند و وظایف این پلیس نیز همان تکالیفی بودکه درفصل اول ودوم از باب اول قانون آیین دادرسی کیفری وقوانین دیگر برای مأمورین‌شهربانی و ژاندارمری یا سایر مأمورینی که به موجب قوانین خاص ضابط دادگستری بوده اند نوشته شده بود.
تشکیل پلیس قضایی جزء ابتکاراتی بود که شهید بهشتی با درایت خود آنرا ایجاد نمود و بی تردید باعث تخصصی نمودن امور می‌شد که متاسفانه این قانون قابلیت اجرایی خود را بعد‌ها از دست دادباید توجه نمود که قوه قضائیه بر اساس قانون اساسی باید تشکیلات پلیس قضایی داشته باشد ، زیرا کشف جرم و اجرای
احکام و جلوگیری از فرار متهمان بر عهده دستگاه قضا است و اتفاقا این پیش بینی یکی ازنقاط قوت قانون اساسی است.
تخصصی شدن تمامی‌امور در تمامی‌سطح‌ها امری ناگزیر است و تشکیل پلیس قضایی باعث خواهد شد تا امور رسیدگی به کشف جرم و نگهداری از مجرمان به صورت بسیار تخصصی تر و بهتری انجام شده و کرامت افراد حفظ و فقط رفتارها، مجازات‌ها و شیوه‌های جزائی پیش بینی شده در قانون و آئین دادرسی در مورد آنان به اجرا در آید.
بی شک توسعه پلیس قضائی مغایرتی با عدم توسعه تشکیلات اداری و کم حجم شدن دولت نخواهدداشت،
زیرا تخصصی نمودن کارها یکی ازماموریت‌های دولت و حاکمیت شمرده می‌شودکه می‌تواند موجبات ارتقاء
سطح جامعه را در برداشته باشد.با مطالعه حقوق بین الملل و مسائل مربوط به دستگاه قضا در کلیه کشورهای متمدن مشاهده می‌شود که دستگاه قضا همواره برای اعمال قانون و حفظ عدالت از بازوانی تخصصی استفاده می‌نماید که یکی از این بازو‌های مهم استفاده از پلیس قضائی است .
پلیس قضائی با همکاری و همیاری دیگر بازوهای قانونی می‌تواند نقش بسزائی را در خصوص ایجاد صلح و امنیت داخلی وحتی بین المللی ایجاد نماید.ایجاد چنین تشکیلاتی با روح حقوق بشر، حقوق بشر دوستانه
وحقوق بین الملل کیفری هماهنگ بوده و می‌تواند ارتباطات بهتری را پلیس بین المللی نیز ایجاد نماید و سازو کارهای موثرتری را پیش بینی و اجرا نماید. این اقدام باعث خواهد شد تا تشکیلات قضایی کشور با استانداردهای بین المللی هماهنگ تر شده و جایگاه ایران را در جهان بهبود ببخشد.قطعا احیای پلیس قضائی باعث خواهد شد تا نیروی انتظامی‌بتواند توان خود را بیشتر صرف مسائلی کند
که تا به حال مجال تقویت آن رانداشته و همچنین ایجادچنین پلیسی موجب خواهد شدتا دیگرضابطین قضائی با اقدامی‌هماهنگ تر از پیش به اجرای وظائف قانونی خویش در قبال قوه قضائیه بپردازند.
بند دوم : پلیس تخصصی و عمومی
با ظهور دفاتر کارآگاهی خصوصی در نیمه دوم قرن نوزدهم و افزایش صنایع امنیت خصوصی پس از جنگ دوم جهانی در انگلستان، واژۀ پلیس دو مفهوم مختلف پیدا کرد .ازیک سوپلیس خصوصی که انتفاعی است و اشاره دارد به کارآگاهان خصوصی و صنایع خصوصی امنیتی که د ر قبال دریافت پول خدمات لازم را به مشتریان خود ارائه می دهند و از سوی دیگر پلیس عمومی یا پلیس دولتی که مشتریان آن همۀ جامعه هستند.
پلیس خصوصی پدید ه ای نیست که در دو سه دهۀ اخیر و در راستای لزوم پاسخگویی به افزایش نرخ جرم شکل گرفته باشد بلکه به نظر کولینز، ریکس و فا نمترتاریخچۀ تشکیل پلیس خصوصی به قبل از میلاد مسیح (ع) مربوط می شود.آگوستوس سزار امپراطور رم با تشکیل یک نیروی امنیتی عملاً وظایف و ماموریت های پلیس را از ارتش جدا ساخت. وظایف این نیروها محافظت از وی در برابر سوء قصد بود.یک بخش دیگر از این نیروها، وظیفه تامین نظم اجتماعی از قبیل آتش نشانی و محافظت از اموال خصوصی از طریق گشت زنی در خیابا ن های رم را بر عهده داشتند.
در طول سالیان دراز،پلیس خصوصی در سطح محلی توسعه پیدا کرد و نگهبانان محلی توسط شورای شهرها،انجمن های صنفی یا شهرداری ها استخدام می شدند تا فعالیت های مربوط به نگهبانی ومحافظت از شهر را انجام دهند.سیستم نگهبانی و مراقبت محله تدریجاً به صورت استخدام پاسبان در سطح شهرها گسترش پیدا کرد.وظیفه این نیروها عمدتاً اجرای مقررات محلی بود. اصناف و اتحادیه های بازرگانی نیز ماموران امنیتی را برای پیشگیری از سرقت امتعه و حمایت از مسیرهای تجارتی خود استخدام کردن.بنا بر این تا سال1829شکل های گوناگونی از پلیس خصوصی بوجود آمد تا اینکه در آن سال سررابرت پیل، پلیس نوین لندن را به وجود آورد.
این اقدام پیل در واقع آغاز روند ثابت تمرکزگرایی، هماهنگی و ملی سازی پلیس درانگلستان بود.
الگوی ارائه شده توسط پیل به عنوان پلیس عمومی در جامعه به کارگرفته شد. برقراری پلیس رسمیِ حقوق بگیرِ دولت و پاسخگو در برابر نهادهای دولتی،برای تشکیل چنین پلیسی بسیار مهم بود.
با گسترش پلیس عمومی ، پلیس محلی یاخصوصی کنار گذاشته شد و انجام وظایف آن ، به پلیس عمومی واگذار شد. اما اواسط دهۀ 1800مصادف با تولد دوباره بخش امنیت خصوصی بود.امنیت خصوصی توسط مؤسساتی که وسایل اولیه بازدارنده از سرقت مانند زنگ خطرهای اولیه را ارائه می کردند به شهروندان ارائه شد. شرکت های کارآگاهی خصوصی مانند شرکت مشهور برادران پینکرتون 1 در امریکا ، برای ارائه امنیت خصوصی و انجام تحقیقات خصوصی در قبال اخذ پول از مشتریان، تاسیس شدند. سایر شرکت های امنیتی مانند ولزفارگوو امریکن اکسپرس در دهۀ 1950بوجود آمدند و امنیت حمل ونقل کالاها وهمچنین اسکورت مسلحانه قطارهای حامل پول را برقرار می کردند.تمرکز اصلی دراین خدمات، محافظت از اشخاص و اموال خصوصی بود.یک جنبه دیگر از این خدمات ، نگهبانی شبانه در کارخانه و انبارها بود.
در دهۀ 1920جهش صنعتی در بخش صنایع امنیتی آغاز شد. در اعتصاب های دوران آشوب داخلی نیرو های پلیس خصوصی برای دفاع از سرمایه اتحادیه یا شکستن اعتصاب ها ظاهر شدند. این برنامه های تامین امنیت اقتصادی، مبنای صنایع امنیت خصوصی را تشکیل می دهند. پلیس اختصاصی شامل پلیس مبارزه با موادمخدر ، پلیس مبارزه باقاچاق کالا وعرض ، پلیس راهور ، پلیس آگاهی ، پلیس مرزبانی ، پلیس امنیت عمومی ، پلیس اداری وفنی می باشد که برحسب تخصص وآموزش هایی که در رشته موردنظر طی کرده اند ، به صورت غیر متمرکز مشغول به خدمت هستند ومنظورازپلیس عمومی ، پلیسی است که درسراسر یک کشور صلاحیت داشته ومسئولیت حفظ نظم وامنیت وکشف جرم رابرعهده دارد. به عبارتی دیگر پلیس عمومی عبارت از کسانی است که به عنوان ضابطان عام دادگستری درجوامع ، نیرو های انتظامی عمومی ، یعنی کلانتری ها و پاسگاههای انتظامی صلاحیت اقدام نسبت بر امر پیشگیری را دارند. بنابراین تفاوت کلیدی بین پلیس عمومی وخصوصی ، غیر انتفاعی بودن پلیس عمومی و انتفاعی بودن پلیس خصوصی است.
مبحث دوم : نقش و وظایف پلیس در قبال جرم
امروزه پلیس با وجود سازمان یکپارچه، به شکل یکپارچه و واحد عمل نمی‌کند. بلکه دارای سه مأموریت و کارکرد اصلی است که منطق عملکرد آنها یکسان نیست.
پلیس حاکمیت؛ که از لحاظ تاریخی و به طور تنگاتنگ با پیدایش دولتهای مدرن و پیشرفته مرتبط است. پلیس نظم در مرحله اول از دولت و نهادهای آن حمایت و پشتیبانی کرده و به عنوان ابراز کنترل و مهار خشونت های جمعی تلقی می‌شود؛ در مرحله بعد این پلیس ابزار دفاع از میراث ملی است (پلیس اطلاعات). پلیس مزبور همچنین ابزاری برای حفظ و کنترل قلمرو حاکمیت دولت بوده و به عنوان پلیس مرزها یا نظارت‌کننده بر ورود اتباع خارجی از آن یاد می‌شود سیاست‌های مربوط به این نوع پلیس عبارتند از:
- سازوکار حمایت از نظم عمومی از طریق مقابله با شکل‌های مختلف خشونت‌های شهری؛ پلیس حاکمیت با ایجاد نیروهای ضد شورش نقش مؤثری در مهار خشونت‌ها و شورش‌های شهری ایفا می‌کند.
- ساز و کار استفاده از سرویس‌های اطلاعاتی جهت نظارت و کنترل برای پیشگیری از تروریسم، پلیس حاکمیت می‌تواند از طریق به کارگیری مأمورین ویژه جهت تحصیل اطلاعات در مورد گروه‌های تروریستی اقدام نماید و بدین‌ترتیب نقش مؤثری در کشف و خنثی‌سازی طرح‌های تروریستی ایفاء کند.
- مدیریت و کنترل جریان رفت و آمدهای بین مرزی؛ پلیس حاکمیت عهده‌دار حفاظت و حراست از تمامیت قلمروی حاکمیت دولت است فلذا سرمایه‌گذاری وسیعی در زمینه مبارزه با ورود غیرقانونی اتباع
بیگانه قلمرو کشور می‌نماید.
پلیس قضایی؛ مهمترین و اصلی‌ترین وظیفه این پلیس در زمینه بزهکاری حرفه‌ای و پس از ارتکاب جرایم است. این پلیس یک نوع کارشناس مسائل قضایی است که به کشف و تعقیب مجرمین کمک می‌نماید. در کشورهای متمدن پلیس قضایی بدنه اصلی ضابطین دادگستری را تشکیل می‌دهد.
اصل قانونی بودن جرم و مجازات در حقوق جزا یکی از اصول بنیادین است که موجب از بین رفتن خودکامگی قضات می‌گردد.
پلیس روز مره (پلیس شهری)؛ وظیفه اصلی پلیس شهری، ایجاد آرامش و آسایش عمومی و کمک به مردم است. این پلیس به نسبت بیشتری درگیر ناهمگونی، نابسامانی و آسیب‌پذیری اجتماعی است؛ و نخستین پلیسی است که با بی‌نظمی‌های کوچک شهری، بزهکاری‌های کوچک و متوسط و برخی رفتارهای ناهنجار درگیر می‌شود. دولت مرکزی متأسفانه ارزش کاری چنین پلیسی را بالا نمی‌برد و به آن ارج نمی‌نهد و حال آنکه این پلیس روز مره است که نظم را حفظ می‌کند و از این رو نیاز بیشتری به سیاست، برنامه‌ریزی و مدیریت دارد تا بتواند آسایش عمومی را تأمین کند.
پلیس باید دارای صفات: کارآمدی، تکامل گرایی، سریع و به هنگام بودن، داشتن روحیه پاسداری، مقتدر بودن، قاطعیت داشتن، هوشمند و پیچیده بودن، برقرار کننده امنیت اخلاقی در جامعه، شناسایی متخلفان و دشمنان و برخورد با آنها، مبارزه با ناامنی و فساد مقابله با نفوذ فرهنگی و اخلاقی دشمن باشد.
اگرچه پلیس یک سازمان دولتی است که وظیفه اش برقراری و حفظ امنیت عمومی، اجرای مقررات و نظارت اجتماعی، پیشگیری از وقوع جرم، تعقیب و کشف جرم، مبارزه با بزهکار، حمایت از بزه دیده و به طور کلی حفاظت از جان و مال و ناموس و شرافت مردم بر طبق قانون می باشد.
اما مطالعات نشان می دهد که آمار قابل توجهی از فعالیت های پلیسی به انجام وظایفی مربوط می شود که به کنترل پدیده مجرمانه ارتباطی ندارد.به عنوان نمونه،میانجی گری و واکنش به درخواست های فوری
از جمله این موارد می باشند. پاسخ گویی به برخی درخواست های کمک در موارد خشونت خانگی نیز در این گروه از واکنش های پلیس قرار می گیرد.
از آن جایی که عده ای معتقدند در جوامع امروزی، پلیس به یکی از ارکان کاهش خطر در جامعه تبدیل شده است، به این ترتیب می توان از پلیس انتظار داشت که با عملکرد صحیح خود، خطر وقوع خشونت خانگی نسبت به زنان را نیز تا حدودی کاهش دهد، اما از میان وظایفی که برای پلیس عنوان شد، وظیفه ای که بیشتر به موضوع آموزش حقوق بشر ارتباط پیدا می کند، وظیفه پیشگیری از وقوع جرم است. در واقع موضوع نقش پلیس در آموزش حقوق بشر به طور عمده در چارچوب وظیفه پیشگیری از وقوع جرم قابل تصور است؛ وظیفه ای که امروزه مورد توجه متخصصان علوم جرم شناسی می باشد.
گفتار اول : اقدامات پیشگیرانه
دیدگاه های مختلفی در مورد دسته بندی اقدامات پیشگیرانه از جرم وجود دارد.مثلاً استانویچ2 (1991)اقدامات پیشگیرانه را به دو دسته تقسیم کرده است. وی در نخستین دسته بندی، پیشگیری از جرم را در سه خصیصۀ کلی توصیف می کند که به عنوان پیشگیری اولیه3، پیشگیری ثانویه4 و پیشگیری ثالثیه5 از آنها نام برده شده است.
دومین گروه از اقدامات پیشگیرانه شامل دسته بندی هایی مانند دسته بندی اومالی و ساتن6 (1997)است که مطابق آن رویکردهای پیشگیری از جرم بر اساس کاهش فرصت های جرم یا پیشگیری اجتماعی دسته بندی شده اند.
مشابه همین تقسیم بندی، تونری و فارینگتون( 1995) راهبردهای پیشگیری از جرم را با عناوین پیشگیری انتظامی، پیشگیری توسعه ای پیشگیری جامعوی و پیشگیری وضعی تقسیم می کنند؛ در حالی که باتومس(1990) از پیشگیری های وضعی، اجتماعی و توسعه ای سخن می گوید.
گفتار دوم : اقدامات قضایی
منظور از اقدامات پلیس در کاهش آسیب های ناشی از جرم، هرگونه اقدام پلیسی است که منجر به یک یا چند مورد از نتایج ذیل شود:
1. آلام روحی و روانی بزه دیده و یا بستگان او کاهش یابد؛
2. خسارات بزه دیده به طور کامل، مناسب و به موقع جبران شود؛
.3 اموال بزه دیده به خوبی حفظ شده و هرچه سریعتر به او بازگردانده شود؛
.4 بزه دیده با کمترین هزینه و صرف وقت به حقوق قانونی خود دست یابد؛
5. بزه دیده احساس امنیت کرده و جامعه و نظام عدالت کیفری (و به ویژه پلیس)را حامی خود بداند؛
.6 مجرم به کیفر قانونی خود برسد.
پلیس وظیفه دارد مطمئن شود صدمات اولیه وارد بر بزه دیدگان و نیز صدمات وآسیب های ثانویه (که ممکن است ناشی از درگیر شدن در فرآیند کیفری باشد) به حداقل کاهش یابد . هنگامی که بزه دیدگان خدمتی را به پلیس ارائه می کنند (مانند ارائه دلایل و مدارک)از پلیس هم انتظار می رود که به بزه دیدگان خدماتی ارائه کند. این خدمات لازم است چیزی فراتر از یک عدالت ترمیمی حرفی و کلامی به
گونه ای که واقعاً موجب رضایت بزه دیدگان واقع شود.
عدم توجه لازم به بزه دیده از سوی پلیس و کوتاهی در رسیدگی به شکایت او،موجب گسترش انتقام خصوصی و تبدیل بزه دیده به بزهکار آینده میشود؛ چراکه برخی بزهکاران علت جرائم خشونت آمیز خود را بزه دیدگی قبلی خود دانسته اند که به خوبی به آن ها رسیدگی نشده است.
بر اساس مواد 15و 16ق.آ.د.د.ع.ا : وظایف کلی پلیس به عنوان یکی از ضابطان قضایی که تحت نظارت و تعلیم مقام قضایی عمل می کند، عبارتند از : 1.کشف جرم؛2. حفظ آثار و دلایل جرم؛ .3بازجویی مقدماتی؛ .4 جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم؛ .5 تشکیل پرونده قضایی؛ .6 ابلاغ اوراق قضایی؛ .7 اجرای تصمیمات قضایی.
بند اول : اقدامات ناظر به کشف جرم
در این بند پس از آشنایی با مفهوم کشف جرم، اقدامات ناظر به کشف جرم را که شامل جرائم مشهود و غیرمشهود است، مورد بررسی قرار می دهیم.
الف : مفهوم کشف جرم
یکی از اقدامات پلیس در کاهش آسیب ها و خسارات ناشی از جرم و حمایت ازبزه دیده، کشف جرم است.کشف جرم یکی از مراحل مهم و حساس پی جویی انتظامی است.در جرائم مشهود اقداماتی برای کشف جرم وجود ندارد،هم متهم مشخص است وهم دلایل جرم در دست است، زیرا جرم توسط مأموران و یاحاضران مشاهده شده وجرم کشف شده محسوب می شود.یعنی جرائم مشهو فاقد مرحله کشف است،
زیرا وقوع جرم را افرادی دیده اند و بلافاصله اعلام کرده اند، یا مأموران ناظر بوده و متهم را دستگیرکرده
اند و یا این که بزه دیده از داخل منزل یا مغازه از مردم استمداد خواسته و کسانی که به کمک وی شتافته اندیا ضابطان،در حالی رسیده اندکه متهم درحال فراربوده ودر تعلق اسباب و وسایل و ابزارارتکاب
جرم به متهم جای تردید نیست ولی در جرائم غیرمشهود، برعکس جرائم مشهود، کشف جرم مرحله مهمی است و از اساسی ترین مراحل پی جویی است؛ زیرا در اغلب جرائم غیرمشهود، متهم معلوم نیست، حتی در جرائمی مثل قتل گاهی هویت مقتول هم مشخص نیست و لازم است شناسایی شود. در حقیقت وقوع جرم پیچیده است و نیاز به تحقیقات جامع ودر صورت لزوم انجام تحقیقات آزمایشگاهی و اخذ نظریه کارشناسی دارد.
اقدامات پلیس در جرائم غیرمشهود با دستور مقام قضایی آغاز می شود. در پی جویی انتظامی، کشف جرم از طریق فنون و شیوه های پلیسی مثل تحقیق از شهود، بازرسی منزل و بدنی افراد مظنون و دستگیری آنان، حفظ و بررسی صحنه جرم، جلوگیری از تبانی و... انجام می گیرد و در صورتی که کشف جرم از طریق فنون و روش های انتظامی عملی نشود، کشف جرم به مرحله جدید یعنی کشف علمی جرائم توسط متخصصان ذیربط می رسد که با بهره گیری از روش های علمی و علوم آزمایشگاهی مانندسم شناسی، زیست شناسی،شیمی، بیولوژی و... صورت می پذیرد.
ب : اقدامات پلیس در جرائم مشهود
بر اساس ماده 18ق.آ.د.د.ع.ا : »ضابطان دادگستری به محض اطلاع از وقوع جرم در خصوص جرائم مشهود، تمامی اقدامات لازم را به منظور حفظ آلات و ادوات و آثار وعلائم و دلایل جرم و جلوگیری از فرار متهم و تبانی، معمول و تحقیقات مقدماتی راانجام و بلافاصله به اطلاع مقام قضایی می رسانند«.
بدین ترتیب در جرائم مشهود وظایف پلیس عبارتند از: .1جلوگیری از فرار و اختفای متهم؛ .2 دستگیری و جلب متهم؛ .2حفظ آلات و ادوات و آثار و علائم و دلایل جرم؛ 4. انجام تحقیقات مقدماتی؛ .5 تکمیل پرونده؛ .6به اطلاع مقام قضایی رساندن.
پ : اقدامات پلیس در جرائم غیرمشهود
بر اساس ماده 18ق.آ.د.د.ع.ا :» ضابطان دادگستری به محض اطلاع از وقوع جرم، در جرائم غیرمشهود مراتب را جهت کسب تکلیف و اخذ دستور لازم به مقام ذی صلاح قضایی اعلام می کنند... «اما در پلیس و کلانتری مرسوم این است که در صورت اطلاع از وقوع جرم غیرمشهود، در صورتی که شاکی اعلام کرده باشد، شاکی را به نزد مقام قضایی راهنمایی و دلالت می کنندکه مرجوعه بیاورد؛ یعنی با مراجعه به مقام قضایی،دستور بررسی و تحقیق را که خطاب به ضابطان دادگستری (کلانتری ها و پاسگاهها)است، اخذ کرده و به پلیس مراجعه کنند.
برخی معتقدند این اقدام پلیس برخلاف مفاد ماده 18قانون مذکور است و آن ها وظیفه دارند، مراتب شکایت و جرم غیرمشهود را خود به اطلاع مقام قضایی رسانده و دستور اقدام بگیرند. بنابراین، این اقدام پلیس نوعی راحت طلبی بوده وبر خلاف سیاست حمایت از بزه دیده و کاهش آسیب های ناشی از جرم است.در مقابل، برخی دیگرمعتقدند که با توجه به واقعیت های عینی و شرایط موجود کلانتری ها، از جمله تراکم حجم کاری، این اقدام پلیس به نفع بزه دیده است، چراکه اگراخذ مجوز قضایی را برعهده خود او یا بستگانش بگذارند، کارها سریع تر پیش رفته و تحقیقات مقدماتی باسرعت بیشتری آغاز می شود.
البته در رسیدگی به جرائم غیرمشهود، دو حالت متصور است: اول این که علائم وامارات وقوع جرم موثق بوده و یا اطلاعات پلیس از منابع موثق اخذ شده باشد که در این صورت بر اساس ماده 18قانون مذکور، پلیس موظف است مراتب را جهت کسب تکلیف و اخذ دستور لازم به مقام ذیصلاح قضایی اعلام کند.
حالت دوم این که در جرم غیرمشهود، علائم و امارات وقوع جرم مشکوک بوده و یا اطلاعات پلیس ازمنابع موثق نباشد،که در این صورت بر اساس ماده 22ق.آ.د.د.ع.ا ، پلیس باید قبل از اطلاع به مقامات قضایی، تحقیقات لازم را بدون این که حق دستگیری یا ورود به منزل کسی راداشته باشد، به عمل آورده و نتیجه را به مقامات یادشده اطلاع بدهد.
بنددوم : اقدامات ناظر به حفظ صحنه و آثار و دلایل جرم
حفظ صحنه و آثار و دلایل جرم برای کشف جرم و حمایت از بزه دیده فوق العاده مهم است.اقدامات صحیح و به موقع پلیس در حفظ صحنه جرم و آثار و دلایل آن می تواند تأثیر فراوانی در کاهش آسیب های ناشی از جرم، حمایت از بزه دیده و استیفای حقوق بزه دیده بر جای بگذارد و به عکس، اقدامات نادرست می تواند آسیب دیدگی بزه دیده را تشدید کرده و وضعیت او را بدتر کند.معمولاً در جرائم مشهود، جرم کشف شده و لازم است کلیه دلایل و مدارک و آلات و ادوات جرم به صورت صحیح جمع آوری شده و مراتب دقیقاً در صورت مجلس قید شود.همچنین هر اقدام ضروری دیگری که ممکن است در دادرسی و محاکمه مفید واقع شود، باید توسط پلیس انجام گیرد. اما در جرائم غیرمشهود، اقدامات پلیس به دستور مقام قضایی محدود است.در این نوع جرائم، پلیس باید بر حسب دستور مقام قضایی، اقدامات خود را انجام دهد.این در حالی است که مقام قضایی گاهی صلاح می داند که خود تمامی اقدامات مربوط به تحقیق و جمع آوری دلایل و مدارک را انجام دهد یا فقط بخشی از آن را به پلیس واگذار کند.به منظور سرعت بخشیدن به حضور پلیس در صحنه جرم، برخی از کارشناسان انتظامی و بزه دیدگان پیشنهاد کرده اند که درصورت امکان، اولین مأمورانی که به صحنه جرم اعزام می شوند، به جای خودرو از موتورسیکلت استفاده کنند تا در شهرهای بزرگ در شلوغی خیابان ها گرفتار نشوند.
اخیراً در تهران نیز بسیاری از مأموران پلیس 110که مجهز به وسایل و تجهیزات پلیسی هم هستند، با موتورسیکلت به صحنه جرم اعزام می شوند.
حضور گشت های گسترده پلیس در مناطق مختلف شهرها، به ویژه در مناطق جرم خیز نیز در کم کردن فاصله زمانی برای حضور در صحنه جرم هایی که در نزدیکی محل گشت آن ها واقع می شود، تأثیر خوبی
دارد.وجود این گشت های انتظامی نه تنها احتمال برخورد با صحنه جرم های در حال وقوع و در نتیجه دخالت به موقع پلیس را افزایش می دهد، بلکه احتمال دستگیری مجرمان را نیز قبل از این که موفق به فرار شوند، افزایش می دهد.از طرف دیگر به منظور انجام سریع و به موقع اقدامات لازم در صحنه جرم (به ویژه در جرائم مهمی مثل قتل) برخی کارشناسان انتظامی پیشنهاد داده اند که تیم های مشترک متشکل از پلیس، مقام قضایی، اورژانس و پزشکی قانونی از قبل سازمان دهی شده و در نقاط مختلف شهرها مستقر شوند و به صورت گروهی و تیم مشترک به صحنه جرم اعزام شوند.
به هر حال حفظ صحنه و آثار و دلایل جرم شامل حفظ صحنه، معاینه محل، ضبط آلات و ادوات جرم و حفظ آثار و دلایل جرم است که به شرح ذیل مورد بررسی قرار می دهیم.
الف : حفظ صحنه و معاینه محل
صحنه جرم محلی است که مجرم اقدامات خلاف قانون خود را برای ارتکاب جرم در آن جا انجام می دهد.صحنه جرم گاهی چندان وسیع نیست و در محوطه ای محدود مانند یک اتاق است و زمانی وسیع و گسترده مانند یک خیابان یا یک میدان است.گاهی جرم در محلی واقع شده و جسد مجنی علیه به محل دیگری منتقل می شود.گاهی اوقات جرم در محل های مختلف انجام می گیرد؛ مثلاً در محلی نزاع و درگیری شروع شده و به نقطه دیگری کشیده می شود و سرانجام در محل دیگر قتل به وقوع می پیوندد.در چنین مواردی در تمامی محل هایی که درگیری انجام شده، باید معاینه محلی صورت گیرد.
در بررسی صحنه جرم، مأموران نیروی انتظامی زمان محدودی در اختیار دارند ، بنابراین سریعاً باید اقدام کنند و از طرفی اعاده وضع سابق ، بعد از برهم زدن صحنه جرم امکان پذیر نیست . بنابراین از این زمان
محدود که به» قاعده یا قانون طلایی « معروف است، باید در جهت حمایت از بزه دیده و کاهش آسیب های ناشی از جرم، حداکثر استفاده راکرده و معاینه محلی را به خوبی و با دقت کافی انجام داد.
یکی از مهم ترین اقدامات پلیس در بدو ورود به صحنه ارتکاب جرم که نقش بسیار مهمی در کاهش آسیب های بزه دیده دارد، پی گیری امداد و نجات و درمان بزه دیدگان صدمه دیده است.
نجات جان مصدومان بر هر امر دیگر تقدم دارد، به ویژه از منظر اقدامات پلیسی، حتی اگر بین اقدامات لازم برای درمان بزه دیده (به ویژه برای حفظ جان او) و حفظ آثار و ادله جرم تعارضی باشد، نجات جان و درمان بزه دیده بر حفظ آثار و ادله جرم تقدم و برتری دارد و مأموران پلیس باید به دنبال نجات جان و یا درمان بزه دیده مصدوم باشند.
اهداف حفظ صحنه جرم عبارتند از:
1 .کارشناسان بتوانند دلایل جرم را جمع آوری کنند؛
2 .از دخالت افراد غیر جلوگیری شده و افراد مظنون و مشکوک زیر نظر قرار گیرند؛
3 . از نشر بی موقع اخبار جلوگیری شود؛
4 . از ورود احتمالی مجرم و ایادی او به صحنه جرم جلوگیری شود؛

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *